Stocznia Gdańska to legendarny zakład przemysłowy, który przez długie lata był symbolem polskiej myśli technicznej i siły roboczej. Powstała w 1947 roku jako przedsiębiorstwo państwowe, by w ciągu kolejnych dekad urość do rangi największej stoczni w kraju, zatrudniającej ponad 16 tysięcy pracowników w okresie największego rozwoju. Jej historia jest odzwierciedleniem przeobrażeń społeczno-gospodarczych, które zachodziły w Polsce w drugiej połowie XX wieku.
Początkowo Stocznia Gdańska zajmowała się budową statków parowych przeznaczonych do transportu materiałów sypkich. Jednak jej prawdziwy rozkwit przypadł na lata 1960-1980, kiedy stała się jednym z największych i najbardziej wydajnych zakładów produkcji okrętowej w Polsce, zdolna do budowy ponad 30 pełnomorskich jednostek rocznie. Wraz z rozwojem firmy, rozbudowano i zmodernizowano jej zaplecze, co pozwoliło na nadanie jej statusu przedsiębiorstwa.
W szczytowym okresie działalności Stoczni Gdańskiej, pracownicy mogli liczyć na pełen pakiet socjalny, obejmujący m.in. zakwaterowanie, wyżywienie, opiekę lekarską oraz różnorodne formy rekreacji i edukacji zawodowej. Był to czas prosperity i dumy dla stoczniowców, którzy czuli się częścią wielkiego przedsięwzięcia.
Okres międzywojenny
Początki przemysłu stoczniowego w Gdańsku sięgają okresu międzywojennego. Na tym terenie funkcjonowały wówczas dawne stocznie niemieckie, w tym Stocznia Cesarska oraz Stocznia Schichaua. Gdańsk był w tym czasie Wolnym Miastem, co sprzyjało rozwojowi różnorodnej działalności, w tym przemysłowej.
W latach 30. XX wieku w Gdyni działała placówka polskiego wywiadu wojskowego, Posterunek Oficerski nr 2, zajmująca się m.in. kontrwywiadem i zbieraniem informacji o niemieckich zbrojeniach na Pomorzu Zachodnim. Okres ten był ważnym etapem w historii gdańskiego przemysłu stoczniowego, który przygotowywał się do wyzwań nadchodzącego okresu.
Powojenna odbudowa
Stocznia Gdańska została utworzona 19 października 1947 roku jako przedsiębiorstwo państwowe. Pierwsze lata działalności to okres odbudowy ze zniszczeń wojennych i uruchomienia produkcji. Początkowo budowano proste statki dla polskich armatorów. W ramach współpracy z RWPG Stocznia realizowała zadania gospodarcze wyznaczone przez władze państwowe, w tym budowę floty handlowej dla ZSRR.
W tym czasie dynamicznie rosło zatrudnienie, a wraz z nim rozbudowywano funkcje socjalne dla pracowników. W latach 60. XX wieku Stocznia Gdańska uzyskała pozycję znaczącej stoczni europejskiej i światowej w przemyśle okrętowym. Lata powojenne to okres intensywnej odbudowy i rozwoju tej kluczowej dla gospodarki PRL stoczni.
Narodziny Solidarności
Stocznia Gdańska była sceną kluczowych wydarzeń, które doprowadziły do powstania Solidarności – niezależnego związku zawodowego, który odegrał znaczącą rolę w transformacji politycznej Polski. W sierpniu 1980 roku wybuchł tu strajk solidarnościowy, który z czasem rozprzestrzenił się na cały kraj, obejmując blisko 700 zakładów i 700 tysięcy pracowników.
Początkiem tych wydarzeń było zwolnienie Anny Walentynowicz, doświadczonej robotnicy stoczni, co wywołało niezadowolenie wśród załogi. 14 sierpnia 1980 roku strajk rozpoczął się w kilku kluczowych działach, a następnie przyłączyły się do niego kolejne przedsiębiorstwa z Trójmiasta. Po burzliwych negocjacjach 16 sierpnia podpisano porozumienia, które doprowadziły do powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” – organizacji liczącej około 10 milionów członków.
Wydarzenia z 1980 roku w Stoczni Gdańskiej na stałe wpisały się w historię Polski, stając się symbolem walki o wolność i demokratyczne zmiany. Protesty robotnicze, które wybuchły w odpowiedzi na podwyżki cen, doprowadziły ostatecznie do upadku komunistycznego reżimu i zapoczątkowały proces transformacji ustrojowej.
Przemiany lat 90.
W latach 90. XX wieku Stocznia Gdańska przeszła znaczące przemiany. Z przedsiębiorstwa państwowego przekształciła się w spółkę akcyjną w wyniku procesu transformacji. Niestety, 8 sierpnia 1996 roku Sąd Rejonowy w Gdańsku ogłosił upadłość Stoczni, co było dramatycznym końcem epoki dla zakładu, który jeszcze w latach 70. był piątą stocznią świata, budującą ponad 30 pełnomorskich statków rocznie.
Upadek Stoczni Gdańskiej miał ogromne społeczne i ekonomiczne znaczenie dla całego regionu. Utrata pracy przez około 6,5 tysiąca pracowników była dotkliwym ciosem. Transformacja i prywatyzacja tego niegdyś potężnego przedsiębiorstwa oznaczały koniec pewnej epoki w historii Gdańska.
Obecnie w halach dawnej Stoczni Gdańskiej działają prywatne firmy z branży stoczniowej, a niektóre budynki industrialne zostały zaadaptowane na cele kulturalne. Miejsce to przyciąga artystów i organizowane są tu liczne wydarzenia i festiwale. W 2021 roku otwarto również nową filię gdańskiego Muzeum Narodowego, poświęconą sztuce współczesnej.
Współczesne wykorzystanie terenów
Po upadku Stoczni Gdańskiej, jej tereny zaczęły przechodzić transformację. Przestrzenie te są obecnie wykorzystywane w nowy sposób – powstały tu biura, mieszkania, a także miejsca kultury i rekreacji. Część terenów została zrewitalizowana, zachowując jednocześnie swój industrialny charakter. Realizowane są nowe inwestycje, które łączą funkcje biznesowe, mieszkaniowe i kulturalne.
Dawna Stocznia Gdańska stała się ważnym elementem współczesnego rozwoju miasta. Przykładem jest projekt rewitalizacji terenów postoczniowych, który nosił nazwę „Memory of Water” i trwał w latach 2018-2020. W ramach tego cyklu przeprowadzono serię dyskusji pod nazwą „Miasto Naszych Marzeń: Natura Stoczni„, gdzie poruszano kwestie stworzenia ogrodu solidarności oraz łączenia idei solidarności z ekologią.
Proponowane jest również stworzenie nowej przestrzeni postindustrialnej w miejscu dawnej Stoczni Gdańskiej – ma to być przykład międzygatunkowej solidarności, z publicznymi i niekomercyjnymi przestrzeniami przyjaznymi dla wszystkich żywych istot. Trwają konsultacje społeczne dotyczące tej koncepcji, która zakładają nowe inwestycje na tym terenie.
Zachowane zabytki przemysłowe
Na terenach postoczniowych możesz znaleźć wiele cennych zabytków przemysłowych, które stanowią świadectwo bogatej historii przemysłowej Gdańska. Obejmują one między innymi dawne hale produkcyjne, dźwigi, pochylnie oraz budynki administracyjne. Część z tych obiektów została objęta ochroną konserwatorską, co gwarantuje zachowanie dziedzictwa przemysłowego miasta.
Niektóre z zachowanych zabytków techniki zostały zaadaptowane do nowych funkcji, ale jednocześnie zachowały swój oryginalny charakter. Dzięki temu wciąż możesz podziwiać autentyczne świadectwa przemysłowej przeszłości Stoczni Gdańskiej i Gdańska. Te zabytki techniki to niezwykle cenne dziedzictwo przemysłowe, które pozwala na głębsze zrozumienie historii tego miejsca.
Ochrona zabytków przemysłowych jest ważnym elementem zachowania tożsamości kulturowej Gdańska. Stanowią one nie tylko atrakcję turystyczną, ale także świadectwo przemian gospodarczych i społecznych, które miały miejsce w tym mieście. Ich ochrona konserwatorska gwarantuje, że te unikalne świadectwa historii będą mogły być podziwiane przez kolejne pokolenia.
