Gdańsk, znany powszechnie jako tętniące życiem miasto na Bałtyku, kryje w sobie również fascynujące dziedzictwo fortyfikacji i umocnień, które odegrały kluczową rolę w jego historii. Te nieoczywiste elementy miejskiej architektury stanowią niezwykłe świadectwo wojennych zmagań i obronnej strategii, która przez lata kształtowała krajobraz Gdańska.
Choć wiele z tych historycznych umocnień uległo zniszczeniu lub zostało zmodernizowanych, wciąż możemy odkrywać ich ślady w zakamarkach miasta. Twierdza Wisłoujście, Westerplatte czy schrony z czasów II wojny światowej to tylko niektóre z przykładów, które pozwalają nam lepiej zrozumieć niełatwą przeszłość Gdańska. Zapraszamy Cię w fascynującą podróż po mniej znanym, ale niezwykle intrygującym obliczu tego nadmorskiego miasta.
System nowożytnych fortyfikacji
Gdańsk posiadał rozbudowany system średniowiecznych murów i nowożytnych fortyfikacji, który chronił miasto przez stulecia. Ten kompleksowy system militarny obejmował forty, bastiony i mury obronne. Fortyfikacje te były sukcesywnie rozbudowywane i modernizowane, aby sprostać zmieniającym się technikom wojennym.
System bastejowy, rozwijający się głównie w XVI wieku, odegrał kluczową rolę w obronie Gdańska. Najdłużej przy bastejach pozostawali Niemcy, podczas gdy inne nacje jak Francuzi, Włosi i Holendrzy poszli w kierunku systemu bastionowego, który zaczął się rozpowszechniać już w połowie XVI wieku i dominował w XVII wieku.
Zmiany w systemie obronnym Gdańska odzwierciedlały postęp w dziedzinach takich jak geometria, geodezja i trygonometria. Bastiony jako pierwsi na szeroką skalę zastosowali Włosi, a system bastionowy przyjął się później we Włoszech, Niderlandach, Francji, na Węgrzech i w Polsce.
Kluczowe elementy systemu obronnego Gdańska to m.in. Twierdza Wisłoujście, forty na Biskupiej Górce i Górze Gradowej oraz system bastionów, które odegrały istotną rolę w obronie miasta podczas licznych oblężeń i wojen.
Twierdza Wisłoujście
Twierdza Wisłoujście to jeden z najważniejszych elementów systemu obronnego Gdańska, chroniący wejście do portu. Zbudowana w XIV wieku, była wielokrotnie rozbudowywana i modernizowana. Składa się z wieży-latarni morskiej, Fortu Carre, Szańca Wschodniego i Wieńca. Twierdza Wisłoujście odegrała kluczową rolę w obronie Gdańska podczas wojen ze Szwecją w XVII wieku.
Twierdza jest cennym zabytkiem architektury militarnej, udostępnionym do zwiedzania jako oddział Muzeum Gdańska. Wzniesiona na strategicznej pozycji, u ujścia Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej, Twierdza Wisłoujście pełniła funkcję obrony portu i kontroli szlaków handlowych na Bałtyku. Jej historia sięga aż XIII wieku, kiedy to najprawdopodobniej istniała tu pierwsza stała budowla obronna.
Przez lata Twierdza Wisłoujście była rozbudowywana i modernizowana, przystosowując się do zmieniających się potrzeb obronnych. Od XVI do XIX wieku wzniesiono tu m.in. Fort Carré, Szaniec Wschodni oraz inne elementy systemu fortyfikacji nadmorskich. Twierdza odegrała kluczową rolę w obronie Gdańska podczas wojen ze Szwecją w XVII wieku, a później także w czasie konfliktów napoleońskich.
Chociaż Twierdza Wisłoujście utraciła swoje militarne znaczenie po I wojnie światowej i została niemal doszczętnie zniszczona w 1945 roku, do dnia dzisiejszego pozostaje ważnym elementem dziedzictwa kulturowego Gdańska. Obecnie jest zarządzana przez Muzeum Gdańska, które prowadzi tu prace ratownicze, badania archeologiczne, historyczne i konserwatorskie.
Westerplatte dawniej i dziś
Westerplatte to półwysep u wejścia do portu gdańskiego, znany z heroicznej obrony we wrześniu 1939 roku. Przed II wojną światową mieściła się tu Wojskowa Składnica Tranzytowa. System obronny składał się z wartowni, koszar i stanowisk artyleryjskich. Obrona Westerplatte trwała 7 dni i stała się symbolem polskiego oporu w II wojnie światowej.
Obecnie teren Westerplatte jest miejscem pamięci narodowej z pomnikiem i muzeum. Prowadzone są prace archeologiczne i konserwatorskie mające na celu zachowanie pozostałości fortyfikacji. Półwysep Westerplatte został uformowany w latach 1845–1847 w Gdańsku, przy ujściu Martwej Wisły do Zatoki Gdańskiej. Westerplatte było eksklawą Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1926–1939 wewnątrz terytorium Wolnego Miasta Gdańska.
Obrona Westerplatte miała miejsce od 1 do 7 września 1939 pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego. Podczas siedmiodniowej obrony Westerplatte, Polscy obrońcy przetrzymali huraganowy ostrzał, spowodując śmierć 15 żołnierzy, a kilkunastu zostało rannych czy kontuzjowanych. Po siedmiu dniach walk, braku perspektyw na odsiecz i niewielej szans na wytrzymanie dalszego naporu niemieckiego, Polacy zdecydowali się poddać Westerplatte o godz. 10:15 7 września.
Schrony z czasów II wojny światowej
Gdańsk przechowuje wiele cennych świadectw historii, w tym liczne schrony wojenne z okresu II wojny światowej. Te fortyfikacje niemieckiej obrony przeciwlotniczej pozostawiły trwały ślad na mapie miasta. Największym z nich jest schron znajdujący się pod Dworcem Gdańsk Główny, który mógł pomieścić aż 1500 osób.
Inne znaczące obiekty to schrony na Biskupiej Górce oraz w Nowym Porcie. Wszystkie te schrony zostały zbudowane przez Niemców jako część systemu obrony przeciwlotniczej miasta. Choć niektóre z nich uległy zniszczeniu, to część przetrwała do dziś i została zaadaptowana do nowych funkcji – od klubów muzycznych po miejsca edukacji historycznej.
Wiele z tych historycznych schronów jest obecnie udostępnionych do zwiedzania w ramach rozmaitych tras turystycznych. Odwiedzający mogą poznać mniej znane oblicze Gdańska i zapoznać się z fortyfikacjami niemieckimi z czasów II wojny światowej, w tym obrona przeciwlotnicza miasta.
Współczesne wykorzystanie
Gdańskie forty i umocnienia nie są już tylko niemymi świadkami historii. Obecnie są one adaptowane do różnorodnych celów, przeżywając prawdziwą rewitalizację zabytków i zyskując nowe funkcje. Twierdza Wisłoujście i Westerplatte działają jako muzea i miejsca pamięci, umożliwiając zwiedzającym poznanie bogatej przeszłości tych fortyfikacji.
Imponujący Fort na Górze Gradowej został przekształcony w Centrum Hewelianum – interaktywne centrum nauki, gdzie można poznawać zasady działania różnych zjawisk fizycznych. Natomiast niektóre bastiony zostały zaadaptowane na cele kulturalne i rekreacyjne, jak choćby Bastion Św. Gertrudy.
Prowadzone są również prace mające na celu udostępnienie kolejnych obiektów fortyfikacji dla miłośników turystyki militarnej. Dzięki tym wysiłkom, dawne mury i schrony Gdańska stają się coraz bardziej atrakcyjne dla odwiedzających, stanowiąc ważny element oferty turystycznej miasta.
Trasy turystyczne
Jeśli jesteś zainteresowany odkrywaniem historycznych fortyfikacji Gdańska, to masz do wyboru kilka ciekawych tras turystycznych. Najpopularniejsza to „Szlak fortyfikacji nowożytnych”, który obejmuje takie miejsca jak Twierdzę Wisłoujście, forty na Biskupiej Górce i Górze Gradowej. Dla miłośników historii organizowane są nawet nocne zwiedzania tych obiektów w strojach z epoki.
Centrum Hewelianum w Gdańsku oferuje również interaktywne trasy edukacyjne, które pozwolą ci lepiej zrozumieć znaczenie fortyfikacji w dziejach miasta. Na Westerplatte z kolei możesz zwiedzić pozostałości dawnych umocnień oraz tamtejsze muzeum. Niektóre szlaki, jak „Gdańskie bastiony”, są dostępne w formie aplikacji mobilnych, ułatwiając samodzielne odkrywanie.
Oferta turystyczna Gdańska obejmuje także tematyczne wycieczki rowerowe szlakiem fortyfikacji. To świetny sposób, aby połączyć aktywność fizyczną z poznawaniem ciekawych miejsc związanych z historyczną obroną miasta. Bez względu na to, czy wolisz spacer, jazdę na rowerze czy zwiedzanie z przewodnikiem, Gdańsk ma wiele do zaoferowania miłośnikom szlaków fortyfikacji, zwiedzania Gdańska i turystyki historycznej.
